cookies

Używamy informacji zapisanych za pomocą cookies i podobnych technologii m.in. w celach reklamowych i statystycznych oraz w celu dostosowania naszych serwisów do indywidualnych potrzeb użytkowników. Mogą też stosować je współpracujące z nami podmioty. W przeglądarce można zmienić ustawienia dotyczące cookies. Korzystanie z naszego portalu bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zapisane w pamięci urządzenia. Jeżeli nie zgadzasz się na używanie cookies możesz również opuścić naszą stronę. Więcej informacji w naszej polityce prywatności.

„Wyście sobie, a my sobie. Każden sobie rzepkę skrobie”, czyli ciągle aktualna diagnoza społeczna rodem z „Wesela”

Jakub Wojas, 16.03.2021

Chocholi taniec na pocztówce z 1901 roku upamiętniającej premierę "Wesela"

„Wesele” Stanisława Wyspiańskiego obfituje w cytaty, które weszły potem do języka potocznego. Jednym z nich są słowa Radczyni: „Wyście sobie, a my sobie. Każden sobie rzepkę skrobie”. I niestety, zdanie to także dziś dobrze opisuje rzeczywistość.

„Wesele” było dramatem z kluczem. Choć wbrew pierwotnej intencji autora postaci tego utworu nie nazwano z imienia i nazwiska, to w Krakowie od razu było wiadomo, że chodzi o uczestników wesela poety Lucjana Rydla i chłopki Jadwigi Mikołajczykównej. Pod pretekstem uwiecznienia tego sensacyjnego wydarzenia autor chciał przedstawić stan polskiego społeczeństwa na przełomie XIX i XX wieku. Cóż, wiele lat upłynęło, ale pewne rzeczy się nie zmieniły.

Ślub inteligenta i córki włościanina to efekt młodopolskiej mody. Chłopamanię zapoczątkował Włodzimierz Tetmajer (w „Weselu” Gospodarz”), który ożenił się z siostrą Jadwigi Mikołajczykównej, Anną. Ten obyczajowy skandal, do którego doszło w 1890 roku szybko przerodził się w fascynację. Już wcześniej „na plener” do podkrakowskich Bronowic przyjeżdżali młodzi malarze z krakowskiej Akademii, a od śluby Tetmajera dołączyli do nich również inni artyści.

Zobacz także:

Jakie były dzieje rodziny Tetmajerów

Inteligenci krakowscy sądzili, że w ludzie drzemie ta siła, która może wyzwolić Polskę z niewoli. I widać to „Weselu”. Gospodarz mówi, że w chłopie jest „coś z króla Piasta”, „chłop potęgą jest i basta”; Pan Młody „że ma do chłopów pociąg duży”. Ta fascynacja chłopskością przechodziła niekiedy do karykaturalnych rozmiarów, jak paradowanie Lucjana Rydla boso po Bronowicach, wykpiwane zresztą w dziele Wyspiańskiego.

Zrękowiny - obraz Włodzimierza Tetmajera

Jednak z drugiej strony inteligenci w „Weselu” w żaden sposób nie chcą/nie potrafią porozumieć się z chłopami. Kiedy Błażej Czepiec próbuje porozmawiać z Dziennikarzem (Rudolfem Starzewskim) o wielkiej polityce, ten go po prostu zbywa i lekceważy. Pan Młody przestrzega Haneczkę przed całusami od drużbów, bo oni „za głupi na to”. Sam praktycznie nie rozmawia z włościanami. Jego małżeństwo z Mikołajczykówną jest oparte na kruchych podstawach wyidealizowanej chłopskiej arkadii. W dramacie Pan Młody mówi do swojej małżonki rzeczy, których ona niekoniecznie pojmuje. Zresztą nie tylko ona. Jeżeli już się odbywają rozmowy między inteligentami a chłopstwem, to przypominają one bardziej serię monologów niż dialogi.

Dobitnym tego przykładem jest rozmowa Radczyni z Klimą – wdową po wójcie. Pod postacią Radczyni Wyspiański ukrył rzekomo nielubianą przez siebie ciotkę Rydla, autorkę książek „Historia żółtej ciżemki” i „Paziowie”, doktorową Antoninę Domańską. W dramacie widać wyraźnie, że z dystansem podchodzi ona do chłopomanii. Zosię i Haneczkę przestrzega przed tańcami z chłopami. Państwa młodych dopytuje jak oni sobie wyobrażają sobie wspólne życie, skoro tyle ich dzieli. W czasie rozmowy z Klimą za bardzo nie podobają się jej sugestie dalszego spoufalania się panów z miasta z chłopskimi córkami. I to wtedy pada ta słynna fraza:

Wyście sobie, a my sobie. Każden sobie rzepkę skrobie.

Radczyni w ten sposób daje do zrozumienia, że inteligencja i chłopi to dwa różne światy. Obydwie grupy myślą zupełnie innymi kategoriami. Mają zupełnie różnie postrzeganie rzeczywistości. To też udowadnia zresztą sama Radczyni pytając Klimę o listopadowe zasiewy, których przecież nie ma.

Gospodarz i większość zebranych na weselu inteligentów wyobraża sobie, że będzie przewodzić ludowi w walce o wyzwolenie Polski. Jednocześnie jednak nie rozumie tego ludu i nie ma też wystarczająco dużo woli, by sprostać swojej misji. Ba, nawet nie chce z nim za bardzo rozmawiać. Tymczasem Wyspiański przestrzegał przed powierzchownym brataniu się z ludem, bez upodmiotowienia go, poznania jego potrzeb, ale także wyjaśnienia sobie wzajemnych krzywd.

Zobacz także:

Jakie były prawdziwe przyczyny rabacji galicyjskiej

Diagnoza, jaką poeta postawił 120 lat temu wydaje się aż nazbyt aktualna. Na przełomie XIX i XX wieku dystans miedzy panami i chamami był zrozumiały. Jeszcze nie tak dawno chłopi odrabiali pańszczyznę, a w wielu wsiach włościanin nadal nie miał prawa przejść progu dworu. Inteligencja w znakomitej większości wywodząca się ze szlachty przejęła jej obyczajowość i choć czuła się w obowiązku służyć ludowi w drodze do polskości, to ciągle między obydwoma grupami stała niewidzialna ściana.

Wesele w Bronowicach - obraz Włodzimierza Tetmajera

Chłopomania w gruncie rzeczy była krótkotrwałą ekstrawagancją, o czym wydaje się, że zdaje sobie sprawę Radczyni. Zarówno wcześniej, jak i później takie związki traktowano jako mezalians. Jednakże chłopomańskie mechanizmy myślenia okazały się nadzwyczaj żywotne. Z jednej strony wieś w wielkomiejskiej wizji świata wydaje się miłym, spokojnym miejscem jak Wilkowyje z „Rancza”, ale jednocześnie, co się ujawniło zwłaszcza w warunkach wojny polsko-polskiej, zamieszkuje je ciemny, nieokrzesany lud, który będzie głosować na tego, kto mu więcej zapłaci.

Trudno nie oprzeć się wrażeniu, że jest w tym myśleniu echo ideologii sarmackiej. Szlachta polska uważała się za potomków Sarmatów – wojowniczego ludu przybyłego do Polski z obszaru dzisiejszego Iranu. Natomiast chłopi to potomkowie tutejszych plemion. Inteligencja, która zastąpiła szlachtę jest pod tym względem znacznie bardziej demokratyczna, ale też chyba nawet znacznie bardziej odległa od zrozumienia szarego człowieka, o czym możemy się przekonać, kiedy elity kolejny raz kompromitują się wyciągając rękę po różnego rodzaju przywileje, które po prostu „im się należą”, jaką tym „narodowym skarbom”, a nie pogardzanym „Januszom” i „Grażynom”.

Nie raz od tych 120 lat lud i inteligencja szli razem, ale za każdym razem finał był taki, że inteligencja porzucała lud. Tak było po odzyskaniu niepodległości, w PRLu i po 1989 roku. Bo to w końcu inteligencja wie lepiej, czego narodowi potrzeba. Ale małpująca w znacznej części elity zachodnie, będąc stale z dala od ludu inteligencja ciągle będzie uderzać o ścianę niezrozumienia, a to będzie nakręcać wzajemną spiralę. Inteligencja pogardza ludem, bo ten nie chce się podporządkować jej woli. Lud nie chce się podporządkować, bo inteligencja ją pogardza. I tak każda z grup żyje swoich bańkach, obwiniając jedni drugich o wszelkie nieszczęścia. Po prostu każdy sobie rzepkę skrobie…  





Komentarze

Udostępnij ten artykuł
Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu

Skomentuj artykuł

Przedłuż subskrypcję, aby dodać komentarz.

Polecane artykuły
pokaż wszystkie artykuły
Reklama
Wszelkie prawa zastrzeżone. © 2017 Kurier Historyczny. Projekt i wykonanie:logo firmy MEETMEDIA