Dlaczego Anglia chciała zniszczenia Rzeczypospolitej?

Oliver Cromwell pod Dunbar - obraz Andrewu Carricka Gowa

W 1647 roku po obaleniu monarchii Karola I władzę w Anglii przejmuje Oliwer Cromwell, który od 1653 jest dyktatorem jako Lord Protektor. Rozpoczyna się nowy rozdział dziejów Wysp Brytyjskich, a także nowy rozdział dziejów stosunków polsko-angielskich. Cromwell bez wątpienia interesował się Polską. Z dwóch powodów. Po pierwsze, fascynował go ustrój Rzeczpospolitej i coś podobnego chciał uczynić w swojej ojczyźnie. Po drugie, jako zagorzały prezbiterianin nienawidził katolików, a Polskę określał rogiem na głowie bestii, czyli Kościoła katolickiego. Czyli taka mieszanka wybuchowa – miłość i nienawiść jednocześnie.

Cromwell zrywa z dotychczasową linią angielskiej polityki wschodniej, czyli z dążeniem do stabilizacji nad Bałtykiem w imię rozwoju handlu, i dąży do zniszczenia katolickiego państwa polsko-litewskiego, bastionu papistów i jezuitów. Wydarzeniami angielskimi zainteresowano się także nad Wisłą. Anglia bywała miejscem podróży polskich młodych magnatów, ale w 1647 roku Marek i Jan Sobiescy mieli okazję doświadczyć rzeczy niezwykłej. Odwiedzili bowiem więzionego króla Karola I oraz jego młodsze potomstwo. Nie była to wprawdzie ciężka niewola. Król mógł właśnie np. przyjmować gości, ale finał był tragiczny. 30 stycznia 1649 roku Karol I został ścięty. Jego egzekucja wywołała spore poruszenie w Rzeczpospolitej.

Egzekucja monarchy, zwłaszcza w kraju, w którym nie było królobójców, szokowała. Manifest potępiający zbrodnię królobójstwa wydał sam Jan Kazimierz, który na serio przejął się sprawą i zaczął przyjmować wysłanników Karola II – syna straconego monarchy i jednocześnie obranego w 1650 roku króla Szkocji. Jan Kazimierz bardzo chciał pomóc, ale trwał bunt kozacki Chmielnickiego, w skarbie brakowało pieniędzy, dlatego polski monarcha zdecydował się opodatkować Szkotów mieszkających w Rzeczpospolitej. Sejm zgodził się, aby 10 proc. swojego majątku przeznaczyli na rzecz walki Karola II o tron angielski. I co by nie mówić, było to ciekawe rozwiązanie. Rzeczpospolita realnie wsparła Stuartów, a jednocześnie obciążyła kosztem tego wsparcia jedynie tych poddanych, którzy pochodzili z ich domeny. Tyle że koniec końców zebrane pieniądze nie trafiły do Szkocji. William Crofts – przedstawiciel Karola II w Rzeczpospolitej – przeznaczył te niemałe sumy na opłacenie swojego trzyletniego pobytu w naszym kraju.

Tymczasem Cromwell nakręcał się w antypolskiej histerii, co budziło wzburzenie w Rzeczpospolitej. Cromwell korespondował bowiem z Bohdanem Chmielnickim i, co szczególnie irytowało, tytułował go w taki sposób:

...z Bożej i Jezusa łaski generalissimusem i wyznania greckiego imperatorem, wszystkich Kozaków Zaporoskich generałem, opoką przeciw szlacheckiej Polsce, pogromcą i prześladowcą heretyckiego antychrysta rzymskiego i Żydów.

Istnieje teoria spiskowa, że cały bunt kozacki nakręcił w ogóle Cromwell, liga państw protestanckich, a Krzywonos to był Szkotem. No nie, jest to bardzo mało prawdopodobne. Pamiętajmy, że Anglia miała w tym czasie swoją wojnę domową. Cromwell ledwo co kraj opanował i miałby automatycznie wzniecać powstanie gdzieś na dalekiej Ukrainie. Z tą szkockością Krzywonosa to też naciągane. Prędzej był on Szkotem – w sensie handlarzem obwoźnym, bo tak nazywano takich ludzi w Rzeczpospolitej, niezależnie od pochodzenia. A nawet jeśli był rzeczywiście Szkotem, a Krzywonos to jedynie tłumaczenie nazwiska Cameron, to jeszcze nie świadczy o spisku. Szkotów było całkiem sporo w Rzeczpospolitej.

Faktem niewątpliwym jest jednak to, że Cromwell wspierał, kibicował Kozakom Chmielnickiego. A jeszcze bardziej zaangażował się w szwedzką inwazję na Polskę. Już w maju 1653 roku do Londynu przybył infamis, banita, zdrajca, były podkanclerzy koronny Hieronim Radziejowski, który na stałe przebywał w Szwecji, gdzie usilnie namawiał do ataku na Polskę. W Londynie zaś namawiał do odwołania angielskiego ambasadora w Stambule, bo ten jest zbyt propolski. Dość powiedzieć, że ten padalec po opuszczeniu Anglii udał się do Francji, gdzie namawiał, by Francja naciskała na Imperium Osmańskie, by ono zaatakowało Rzeczpospolitą.

W 1654 roku zaczęła się kształtować antypolska oś Londyn–Sztokholm, wymierzona także w Habsburgów. Obydwa kraje zawarły sojusz zaczepno-obronny, co, jak przekonywał Lord Protektor w parlamencie, odrywało Szwedów od Niderlandów i dawało preferencyjne warunki dla kupców angielskich w Szwecji. Jednocześnie Anglia znowu zaczęła zatrzymywać statki gdańskie i konfiskowała towary. W maju 1655 roku pojawił się w tej sprawie w Londynie polski agent w Hadze Mikołaj de Bije. Jego misja spełzła na niczym. Polski przedstawiciel czekał aż 17 dni na audiencję. Chciał też przekonywać do antymoskiewskich działań. Tymczasem wykpiono go i wypomniano pieniądze zbierane na rzecz Karola II. No i oświadczono, że mają inne problemy na głowie.

Dwa miesiące później rozpoczął się potop szwedzki. W tym czasie Cromwell był w stałym kontakcie z ambasadorem Szwecji. Jadał z nim, polował, spędzał czas wolny. Mówiono, że Cromwell nie zabiega o niczyją przyjaźń jak o przyjaźń króla Szwecji Karola Gustawa i chce, aby Szwecja stała się panią Bałtyku. W tym samym roku Szwecja i Anglia zawarły nowy układ dla obrony i wspierania wiary protestanckiej. W ramach pomocy dla sojusznika wyrażono zgodę na zaciąg 2000 Szkotów. Ponadto obiecano dostawy sprzętu, 30 wyposażonych okrętów dla złamania oporu Gdańska, a także nacisk na Niderlandy i Danię, by nie angażowały się na rzecz Rzeczpospolitej w trwającej wojnie. Kiedy zaś Szwedzi zdobyli Warszawę, to szwedzki ambasador wydał bankiet z pokazem fajerwerków nad Tamizą. Warto zwrócić uwagę na słowa, jakie Cromwell skierował do Karola Gustawa w liście gratulacyjnym z okazji urodzin syna. Komplementując sukcesy szwedzkiego monarchy w Rzeczpospolitej, napisał, cytuję, że „wyrwał się spod polskiej dominacji”. Wiele to mówi, jak Anglia postrzegała dotychczasową pozycję międzynarodową Rzeczpospolitej.

Powyższy tekst to fragment audycji z cyklu Opowieści Rzeczpospolitańskich. Całość audycji dostępna tutaj: