cookies

Używamy informacji zapisanych za pomocą cookies i podobnych technologii m.in. w celach reklamowych i statystycznych oraz w celu dostosowania naszych serwisów do indywidualnych potrzeb użytkowników. Mogą też stosować je współpracujące z nami podmioty. W przeglądarce można zmienić ustawienia dotyczące cookies. Korzystanie z naszego portalu bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zapisane w pamięci urządzenia. Jeżeli nie zgadzasz się na używanie cookies możesz również opuścić naszą stronę. Więcej informacji w naszej polityce prywatności (https://kurierhistoryczny.pl/polityka-prywatnosci,7).

Hołd ruski - coś, czego nie było

Jakub Wojas, 29.10.2017

Pokłon byłego cara Wasyla IV Szujskiego z braćmi przed królem polskim Zygmuntem III Wazą na sejmie w Warszawie 29.10.1611. Obraz Jana Matejki

29 października 1611 r. stanowił prawdopodobnie apogeum potęgi Rzeczpospolitej. Wtedy doszło do hołdu ruskiego – car Wasyl Szujski i jego bracia, Dymitr i Iwan, złożyli hołd polskiemu królowi i szlachcie. Polsce tym samym zostały poddane bezkresne obszary Rosji. W rzeczywistości jednak nic takiego nie miało miejsca.

Ceremonia triumfu

Ceremonia była rzeczywiście prześwietna i godna tak wielkiego triumfu, jakim było rozbicie armii carskiej pod Kłuszynem i zajęcie Moskwy. Rzeczpospolita sprawowała wówczas kontrolę nad największym obszarem w swoich dziejach, a polski królewicz Władysław Waza był obrany na nowego cara olbrzymiej Rosji.

29 października 1611 r. do Warszawy wjechał wielki orszak, który otwierała zwycięska jazda spod Kłuszyna, za nią zaś 60 kolas ze znamienitymi rodami litewskimi i polskimi. Z kolei za nimi w królewskiej karocy, prowadzonej przez szóstkę siwych koni, jechał hetman polny koronny Stanisław Żółkiewski. W kolejnych powozach podążali jeńcy, w tym car Wasyl IV Szujski wraz z braćmi – Dymitrem i Iwanem, następnie metropolita rostowski Filaret oraz obrońca Smoleńska, wojewoda Michał Szein. Pochód zamykała znów jazda.

Husaria na Rolce Sztokholmskiej

Przy wiwatach tłumu hetman osobiście poprowadził byłego władcę Rosji wraz z rodzeństwem do Sali Senatorskiej na Zamku Królewskim w Warszawie. Tam oczekiwali na nich senatorowie i król Zygmunt III, królowa Konstancja oraz car-elekt, królewicz Władysław. Wasyl Szujski ubrany był na tę okoliczność okazale – sobolowe futro nałożone na białą szatę ze złotogłowiu, a na głowie czapka ze srebrnego lisa.

Żółkiewski przedstawił jeńców królowi wypowiadając następujące słowa:

ze wszystkiego wyzute, obnażone i ogołocone, i za więźnie przywiedzione, postawione i pod łaskę i miłosierdzia i łaski proszące i czołem o ziemię bijące.

W tym momencie więźniowie oddali pokłon do ziemi królowi, a następnie Wasyl ucałował prawą rękę Zygmunta III. Jednocześnie Dymitr uderzył głową o ziemię, a Iwan zapłakany uczynił to trzykrotnie. Potem hetman prosił o łaskę dla korzących się Szujskich. Ceremonię kończyła mowa kanclerza koronnego Feliksa Kryskiego, który pochwalił osiągnięcia hetmana i wezwał szlachtę do dalszego wsparcia finansowego wypraw, by utrzymać owoce zwycięstwa.

Stanisław Żółkiewski przedstawia królowi Zygmuntowi III i królewiczowi Władysławowi na sejmie 1611 r. pojmanych braci Szujskich. Obraz Tomasza Dolabella.

Jeńców, pomimo głosów, aby zemścić się na nich za rzeź Polaków z dworu Dymitra Samozwańca, potraktowano zgodnie z prośbą Żółkiewskiego łagodnie. Umieszczono ich początkowo w pałacu mokotowskim, skąd przeniesiono ich później do Gostynina. Tam, 12 września 1612 r. zmarł Wasyl, a niedługo później Dymitr i jego żona Jekaterina. Wielu widziało w tym otrucie, lecz prawdopodobnie padli oni ofiarą epidemii tyfusu. Po zawarciu rozejmu w Dywilinie zwłoki Szujskich sprowadzono do Warszawy, gdzie złożono je w specjalnie zbudowanej Kaplicy Moskiewskiej na początku Krakowskiego Przedmieścia, przy skrzyżowaniu dróg na Czersk i Solec.

Gest ten nie przypadł jednak Rosjanom do gustu. Dostrzegano w tym chęć upokorzenia. Dlatego w 1635 r. poselstwo rosyjskie wykupiło od króla Władysława IV szczątki rodziny Szujskich i zdetronizowany car Wasyl został ostatecznie uroczyście pochowany 11 czerwca 1635 r. w Soborze Archangielskim w Moskwie.

Żaden władca, żaden car, żaden hołd ruski, a nawet rosyjski

Choć sama uroczystość z 29 października 1611 r. niewątpliwie była odzwierciedleniem potęgi ówczesnej Rzeczypospolitej, to z prawnego punktu widzenia nie miała ona żadnego znaczenia. Hołd Wasyla IV był tak naprawdę osobistą prośbą ex-cara o miłosierdzie. Szujski wtedy nie miał już żadnej władzy. Pozbawili jej go zresztą nie Polacy czy Litwini, ale rosyjscy bojarzy, którzy po klęsce carskich wojsk pod Kłuszynem wiedzieli, że ich władca jest już postacią przegraną. Tym samym, starym zwyczajem w Moskwie zawiązał się spisek bojarów i to oni razem z ludem doprowadzili do obalenia cara. Wasyla Szujskiego osadzono początkowo w klasztorze Czudnowski, a następnie oddano w ręce Żółkiewskiego, który postanowił go wykorzystać w owym warszawskim teatrum.

Carowie Szujscy wprowadzeni przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego na sejm warszawski przed króla Zygmunta III. Obraz Jana Matejki.

Ponadto Rzeczpospolita, w której skład wchodziło Wielkie Księstwo Litewskie – prawowity spadkobierca ziem Rusi Kijowskiej – nie uznawała przyjętego przez Iwana Groźnego tytułu cara, który miał sugerować, że jest on władcą wszystkich ziem ruskich. Dla Polaków, Litwinów i Rusinów Wasyl Szujski nie był żadnym carem, lecz wielkim księciem moskiewskim. Nawet na Kaplicy Moskiewskiej widniał napis mówiący właśnie o wielkim księciu moskiewskim. Z drugiej strony, należy jednak zaznaczyć, że od 1610 r. Polska i Litwa zaczęły wykazywać swoistą schizofrenię w tym temacie. Tytułowano bowiem carem królewicza Władysława, choć oficjalnie tytuł cara/cesarza Rosji Rzeczpospolita uznała dopiero w 1764 r.

Przede wszystkim jednak nie był to „hołd ruski”. Żaden ruski! Nie należy bowiem utożsamiać Rosji z Rusią. No chyba, że ktoś jest wielbicielem idei o przewodnictwie Rosji w Europie Wschodniej etc. Jak już zostało wspomniane, Wielkie Księstwo Litewskie, które powstało na miejscu Rusi Kijowskiej, uznawało się za jedynego prawowitego dziedzica tego państwa. Dlatego przez wieki Litwa rywalizowała z Moskwą o zebranie wszystkich ziem ruskich.

Tzw. zygmuntowski plan Moskwy z 1610 r. - przedstawiający miasto z czasu panowania tu polsko-litewsko-ruskiej załogi. W lewym górnym rogu herb Rzeczpospolitej.

Rosja dążyła do utożsamienia wszystkiego co „ruskie” z rosyjskim i na tej podstawie wysuwała roszczenia terytorialne wobec Rzeczpospolitej. Dopóki Polska i Litwa były silne można było się z tego śmiać, lecz potem potężna Rosja rodziła takie chore pomysły, jak „Małorosja”, co odnosiło się do ziem, które przez wieki wchodziły w skład polsko-litewskiego państwa. Ale skoro one były ruskie, to dla Moskwy czy Petersburga automatycznie też rosyjskie. Całkowita bzdura. Notabene na takiej samej zasadzie trzeba by było mówić, że pierogi ruskie to pierogi rosyjskie.

To może hołd rosyjski? Bynajmniej. Prawowitym władcą Rosji był wówczas car-elekt, królewicz Władysław, przed którym jego poprzednik również padał na twarz. A zatem Wasyl Szujski korzył się zarówno przed Polską, Litwą, jak i Rosją.

Czym zatem był w rzeczywistości był tzw. hołd ruski? Formalnie prośbą o łaskę dla byłego wielkiego księcia moskiewskiego Wasyla Szujskiego. Prawnie nie miało to żadnego znaczenia. Rosja nie padała tym gestem przed nami na kolana jak czynili to książęta pruscy przez ponad 100 lat. Lecz faktycznie Wielkie Księstwo Moskiewskie było wówczas u naszych stóp. Nasze wojska stacjonowały w Moskwie; mieliśmy już własnego, obranego cara; wojska Rzeczpospolitej penetrowały obszary aż po Morze Białe. Choć to wszystko niedługo miało ulecieć razem z z wiatrem, to w tamtym momencie tak to wyglądało.

Wjazd Żółkiewskiego do Warszawy, prezentacja braci Szujskich w Sejmie, a w końcu prośba o łaskę przed obliczem polskiego króla i nowego władcy Rosji była po prostu wyrazem naszej ówczesnej potęgi. Niczym kilkadziesiąt lat później orszak kanclerza Ossolińskiego, wkraczający do Rzymu, kiedy to konie gubiły złote podkowy.

Żółkiewski tym przedstawieniem chciał pokazać ogrom swojego zwycięstwa. Przekonać dygnitarzy, że na wojnę nie należy skąpić pieniędzy, skoro przynosi takie efekty. Hetman wskazywał: podbiliśmy Moskwę, mamy jej byłego władcę, który przed obliczem naszego króla i jego syna, nowego cara, prosi o łaskę. Byliśmy mocarstwem. Być może najpotężniejszym w Europie i były rosyjski car upadający na twarz przed polskimi panami był tego najlepszym odzwierciedleniem.





Komentarze

Udostępnij ten artykuł
Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu

Skomentuj artykuł

Przedłuż subskrypcję, aby dodać komentarz.

Polecane artykuły
pokaż wszystkie artykuły
Reklama
Wszelkie prawa zastrzeżone. © 2017 Kurier Historyczny. Projekt i wykonanie:logo firmy MEETMEDIA